هيأت كلاويخو در سال 1403 م . اسپانيا را ترك گفت . كلاويخو و ياران او كه نتوانستند تيمور را قبل از بازگشت به سمرقند ملاقات كنند ، مجبور شدند سرتاسر شمال ايران را از غرب تا شرق و نيز در موقع بازگشت از همين راه كه در بعضى از نقاط با مسير رفت فرق داشت ، زيرپا بگذارند . بدين‌ترتيب آنها توانستند تعدادى شهرهاى مهم شمالى ايران را ببينيد و افراد برجسته‌اى را ملاقات كنند . كلاويخو گزارش ارزشمندى از اين سفرها فراهم آورد . هيأت آنها در اول ژوئن 1404 م . از راه خوى به تبريز وارد شد و شهر تبريز توجه كلاويخو را به خود جلب كرد . او مىنويسد كه شهر تبريز ، شهرى بزرگ و زيبا و آراسته و داراى معابر زيبا و عمارات بزرگ است . هيأت آنها از تبريز به سلطانيه رفت كه هنوز اهميت ويژه خود را نگهداشته بود . كلاويخو درآنجا متوجه رفت‌وآمد بازرگانان و تجار بزرگ شد كه در بازار سالانه سلطانيه شركت مىكردند . اين بازار هر تابستان برپا مىشد و تعدادى از تجار جنوا و ونيز را به خود جلب كرده بود « 1 » . هنگاميكه كلاويخو و هيأت او در سلطانيه بوده‌اند به ديدار ميرانشاه رفته‌اند كه عليرغم جنون دماغىاش رفتارى طبيعى با آنها داشت . هيأت كلاويخو از سلطانيه از طريق تهران ، فيروزكوه ، دامغان و نيشابور راهى مشهد شدند . در مشهد به آنها اجازه دادند تا وارد مرقد امام رضا شوند . « و مردم همه مىآمدند و لبه قباى ما را بوسه مىدادند . به اين بهانه كه ما از گروهى هستيم كه فيض زيارت مرقد و بارگاه قديس بزرگ خراسان را درك كرده‌ايم « 2 » . » بقيه سفر هيأت به سمرقند و ديدار با تيمور در سمرقند پايتخت او چيز چندان مهمى براى بحث ما ندارد . راه بازگشت آن‌ها هم كه باز از همان راه رفت صورت گرفت ، انحراف مسيرشان به سمنان و قزوين ، چيز دندانگير براى اظهار ندارد . آنچه بايد گفته شود اينست كه ورود كلاويخو و همراهان او به اسپانيا در مارس 1406 م . ، موجبات گسترش و تقويت روابط اروپا با ايران را فراهم كرده است . درباره تماس بعدى غرب با ايران چيز بيشترى نمىتوان ابراز داشت چون نيكولودكونتى ونيزى از سفر خود گزارشى مهم و باارزش بجا نگذاشته است . او بين سالهاى 1420 م . و 1425 م . از بصره به هرمز راند و گزارشى از اين سفر ارائه داد . از هرمز به موازات ساحل خليج فارس به شهر بزرگى به‌نام كالاباتيا رفت و بنا به ادعاى خود در آنجا زبان فارسى را ياد گرفت ؛ اين شهر مثل ساير جاهايى كه او نام مىبرد ، هنوز شناخته نشده است . تركان عثمانى گرچه از تيمور در سال 1402 م . شكستى سخت خوردند ، ولى چنان استقامتى

--> ( 1 ) - تجار جنوا از زمان ايلخانان در سلطانيه مستقر شده بودند : هيد ، جلد 2 ، ص 506 . ( 2 ) - كلاويخو ، ترجمه لسترنج ، صص 6 - 185 ؛ ص 158 در مورد ميرانشاه .